حوضه های آبریز و رودخانه ها

حوضههایآبریزورودخانهها

ایران بر خلاف بسیاری از کشورهای بزرگ آسیا، که رودهای دائمی و پرآب دارند، از داشتن رودهای بزرگ محروم است و این

امر نتیجة مستقیم وضع خشک و نامساعد آب و هوایی آن است. با این همه، رودهای دائمی یا فصلی بسیاری در ایران جریان

دارد که به دریاهای مجاور یا کویرها و دریاچه های داخلی می ریزند:

-1 حوضة آبریز دریای خزر، این حوضه با 177 هزار کیلومترمربع وسعت ( 11 % مساحت کشور)، در گستره ای میان

آرارات درشمال غربی کشور تا سرچشمه های اترک و گرگان در نزدیکی شیروان ( خراسان 9 و خط الراس های

رشته های طالش و البرز واقع است.

1375 ش - میزان توسط باران این حوضه را 97 سانتیمتر و جمع آب حاصل از این باران را در سال زراعی 1374

68/41 میلیارد مترمکعب برآورد کرده اند.

بخش مرکزی حوضة خزر از آستارا در مغرب تا بندرگز در مشرق است که در این فاصله ده ها رود و صدها جویبار آب

های دامنه های شمالی البرز را به دریای خزر می رسانند. مهمترین رود این بخش سفید رود است که از منطقة

وسیعی در دامنه های کوه های الوند، پنجه علی، چهل چشمه، قره داغ، قیدار و زنجان سرچشمه می گیرد. از پیوند

این شاخه ها رودی به نام قزل اوزن به وجود می آید که از قافلان کوه می گذرد، جلگة میانه را سیراب می کند و با

دریافت شاخة دیگری و طی مسیر پیچیده ای به سد سفید رود در منجیل می رسد و در آنجاست که شاخة بزرگ

شاهرود از مشرق بدان می پیوندد؛ از منجیل و پس از سد سفید رود به شمال جریان می یابد و در نقطه ای به نام

3 کیلومتر مربع وارد میشود و آن گاه از طریق صدها کانال و ، امام زاده هاشم به جلگة دلتایی خود به وسعت 600

آبراه زراعی به دریای خزر می ریزد. طول سفید رود را 800 کیلومتر و وسعت حوضة آن را 50 هزار کیلومتر مربع

برآورد کرده اند. پس از سفیدرود رودهای متعددی در بخش مرکزی حوضه وجود دارد که هم آن ها از مغرب به

مشرق سه هزار، چالوس، هراز، بابل، تالارف تجن و نکاست که هر یک جلگه دلتایی جداگانه دارند و ده ها آبادی را

در مسیر خود آبیاری می کنند.

در بخش شرقی حوضة خزر، دو رود بزرگ اترک در شمال و گرگان در جنوب جریان دارد. رود اترک ازشمال قوچان

سرچشمه میگیرد و قسمتی از آن مرز میان ایران و جمهوری ترکمنستان است. طول ان حدود 600 کیلومتر و عرض

آن از ( 60 تا 120 متر ) تفاوت می کند. رود گرگان با 300 کیلومتر طول از حوالی مراوه تپه برخاسته در جنوب دشت

گرگان، که از رسوبات این دو رود به وجود آمده است، به دریای خزر می ریزد.

-2 حوضة ______________آبریز خلیج فارس و دریای عمان، مساحت بخشی از ایران جنوبی که آب های آن به دو دریای جنوب می ریزد

4 وسعت کشور برآورد شده ست. این حوضة وسیع میان سواحل خلیج فارس و / 430 هزار کیلومترمربع یا حدود 1

دریای عمان و خطی که خط الراس کوه های چهل چشمه، پنجه علی، الوند، دره بید، کوهرنگ، ازنا، اینار ، سبز

پوشان ( شمال شیراز) استهبانات، داراب، کهنوج، بشاگرد و بم پشت را به هم وصل می کند، قرار گرفته است. این

منطقة وسیع از نواحی کم باران کشور است ولی به علت وسعت بسیار، جمع آبی که از راه باران درسال 1375 ش

511 میلیارد مترمکعب / 212 میلیارد مترمکعب، یعنی بیشتر از 40 % تمامی آب باران در آن سال ( 8 / دریافت کرد 65

)، بوده است.

رودهای این حوضه را می توان بر حسب مصب آن ها به دو قسمت تقسیم کرد؛ اول، رودهایی که آب انها پیش از

استفاده از کشور خارج می شود. این دسته، تمامی رودخانه های زاگرس شمالی را به جز آنهایی که در حوضة کارون

قرار دارند شامل است و به عبارت دیگر، تمامی رودهایی را که در 600 کیلومتر فاصلة میان نوسود و هورالعظیم است

در بر میگیرد؛ مانند سیروان در شمال، کرخه درجنوب و چندین رودخانة دیگر نزدیک میان این دو که آب همة آن ها

وارد خاک عراق می شود و از طریق رود دجله به اروند رود می ریزند. دوم، رودهایی که مستقیما با دریاهای جنوب

ارتباط دارند که مهمترین آن ها رود کارون است که طول آن از سرچشمه اش در زردکوه تا خرمشهر – که در آن جا

به اروند رود متصل می شود –
850 کیلومتر و از شاخه های عمدة آن دز و خرسان است. کارون در بند قیر، که وارد

جلگة خوزستان می شود، همیشه پرآب است و میزان تخلیة متوسط آن به 630 مترمکعب در ثانیه می رسد که در

هیچ رود دیگر ایران نظیر و مانند ندارد. کارون هنگام طغیان هزاران کیلومتر مربع از خاک خوزستان را از سیلاب می

پوشاند و خسارت فراوان می رساند. پس از کارون هر چه به سمت شرق پیش می رویم از اهمیت، اعتبار و مقدارآب

رودها کاسته می شود و عمدة این رودها جراحی، هندیجان، دالکی، مند، مهران، میناب و سرانجام باهوکلات در

انتهای شرقی بلوچستان است.

-3 حوضة آبریز دریاچه ارومیه.

-4 حوضة مرکزی، از مجموع مساحت ایران 831 هزار کیلومتر مربع یا نیمی از کل وسعت کشور در وضعی قرار گرفته

است که آب های آن به دریای آزاد جنوب یا دریای خزر راه ندارد. باران متوسط تمام این منطقه به جز در مرتفعات

متفرقة ان کمتر از 10 سانتی متر در سال است و به همین علت، جمع آبی که در 1375 ش از ریزش باران در این

حوضة وسیع حاصل شده، از 189 میلیارد مترمکعب تجاوز نکرده است. حوضة آبریز مرکزی خود از چند حوضة

مستقل و کوچک تشکیل شده است که کمتر با یکدیگر ارتباط پیدا می کنند. عمده ترین این حوضه های فرعی

اینهاست: حوض سلطان که میان تهران و قم واقع است و ماندة آب های جاجرود، کرج، ابهررود، قره چای و قم رود

بدان می ریزد؛ حوضة اصفهان – سیرجان که زاینده رود مهمترین رود آن است و کویرهای ابرکوه و مروست را در

بردارد؛ حوضة یزد – اردستان که رودمشخصی ندارد وکویرهای عقداو بافق جزء آن محسوب می شوند؛ حوضه های

دشت کویر و دشت لوت که شرح آن گذشته است؛ حوضة جزموریان که مانند بشقاب گود و درازی در وسط

بلوچستان در جنوب شرقی ایران میان کوه های موازی در دو طرف واقع شده و مهمترین مجاری آب های آن هلیل

رود در مغرب و رود بمپور در مشرق است که اولی از دامنه های جبال بارز و دومی از دامنه های کوههای شرقی

نامیده می شود منتهی می « هامون جزموریان » بلوچستان سرچشمه می گیرد و از دو سمت به حفرة مرکزی که

گردند.

-5 حوضه آبریز هامون، این حوضه بر خلاف نواحی غربی ایران، که آب های آن به خارج سرازیر می شود، در مشرق

ایران از آب وارداتی بهره مند می شود. هیرمند، که از کوه های مرکزی افغانستان سرچشمه می گیرد، 1200 کیلومتر

طول دارد و از این لحاظ بزرگترین و طولانی ترین رود فلات ایران به شمار می رود که تماماً در خاک افغانستان

جاری است. حوضة هامون 106 هزار کیلومتر مربع در داخل مرزهای سیاسی ایران وسعت دارد که در منطقة بسیار

خشک و بیابانی با بارانی کمتر از 10 سانتی متر قرار دارد. حوضة هامون مانند نواری به طول 750 و عرض متوسط

حدود 150 کیلومتر بخش عمده ای از حاشیة شرقی ایران میان تایباد درشمال، و زاهدان در جنوب را در بر گرفته

است ولی در تمامی این وسعت حتی یک آبراه مهم وجود ندارد.

-6 حوضة سرخس، حوضه کوچک سرخس در انتهای شمال شرقی کشور است که فقط 44 هزار کیلومتر مربع وسعت و

دو رودخانه دارد: یکی کشف رود در شمال خراسان که از مرتفعات شرقی شیروان سرچشمه گرفته است و میان دو

رشتة هزار مسجد درشمال و بینالود در جنوب به سمت مشرق جریان دارد و جلگة حاصلخیز مشهد را سیراب می کند

و دیگری، هریرود که مانند هیرمند در افغانستان جاری است و تنها بخش انتهایی آن، که از جنوب به شمال جریان

دارد، بخشی از مرز سیاسی میان ایران و افغانستان است و در ایران آب مهمی به آن اضافه نمی شود. آن چه از آب

دو رود پس از بهره برداری ها بر جا می ماند در ریگزارهای ترکمنستان از میان می رود. باران متوسط حوضه کمتر از

06 میلیارد مترمکعب بوده است. / 20 سانتی متر در سال و جمع آب حاصل از باران در 1375
ش فقظ 4__

/ 0 نظر / 576 بازدید