مطالعه مراتع اطراف شهرستان بهبهان

مطالعه مراتع اطراف شهرستان بهبهان

راهکاری برای بررسی وضعیت مدیریت و پوشش گیاهی (مطالعه موردی :حوزه آبخیر علمدار )

محمد میرزاوند1 ، سارا فرازمند2 ، هدی قاسمیه3

1) دانشجوی کارشناسی ارشد آبخیزداری ، دانشگاه کاشان

2) عضوء هیئت علمی مرتع و آبخیزداری ، دانشکده­ی منابع طبیعی بهبهان ، دانشگاه شهید چمران

3) دانش آموخته­ی دکتری آبخیزداری، دانشگاه تهران

Email: mmirzavand23@yahoo.com 

چکیده:

مراتع حدود چهل و سه درصد از خشکی های کره زمین را به خود اختصاص می دهند و تأ مین کننده قسمت عمدﮤ علوفه مصرفی دام های جهان می باشند که از لحاظ تولید و حفظ منابع آب ، خاک و پوشش گیاهی بسیار حائز اهمیت می باشد.عدم رعایت تعادل دام و مرتع و بهره برداری بیش از حد در بسیاری از مراتع ایران ، موجب تخریب این منابع شده و خسارات جبران ناپذیری به پوشش گیاهی و خاک وارد نموده است. به همین دلیل پوشش گیاهی مراتع اطراف شهرستان بهبهان ( حوزه آبخیز علمدار) مورد بررسی قرار گرفت.در این تحقیق جهت تعیین فاکتورهای پوشش تاجی و سایر فاکتور های سطح خاک از روش سطحی( پلات1× 1 ) ، تولید از روش مضاعف ، وضعیت مرتع از روش چهار فاکتوری و گرایش مرتع از روش ترازوی سنجش استفاد ه گردید. نتایج مطالعات به این صورت می باشد که مراتع مورد نظر دارای وضعیت فقیر و گرایش پیش رونده بوده و همچنین درصد پوشش تاجی گیاهان در تیپ های
Me.ar   ، St.ca  ،     Me.ar+ Gu.to به ترتیب برابر 54/31 ، 44/39 ،33/18 درصد و میران تولید علوفه مرتع نیز در تیپ های مذکور به ترتیب برابر 367، 33/558 و 4/278 کیلوگرم در هکتار تعیین گردید. با توجه به این میزان تولید ، ظرفیت چرای منطقه مورد مطالعه 2059 واحد دامی محاسبه گردید . در منطقه مذکور بیشترین درصد فراوانی و تراکم به ترتیب 87/33 و 24/75 بوده که مربوط به گونه St.ca می باشد.

کلمات کلیدی: پوشش گیاهی ، وضعیت ، گرایش ، ظرفیت چرا ، حوزه آبخیز علمدار

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Evaluating of Range plant coverage around Behbahan city

Case study (Alamdar watershed management)

Mohammad mirzavand1 , sarafarazmand2, rezvan kordi3

  1. 1.      M.s.c. Candidate,watershed Management, university of kashan

2)  Member of faculty of pasture and aquifer , Natural resources university of Behbahan , shahid chamran university

Email: mmirzavand23@yahoo.com 

3) Former Graduated student of range and watershed management engineering, university of chamran ahwaz

E-mail:mmirzavand23@yahoo.com

Abstract :

 

Pasture consist about 43% of the dry land on earth and provides large portion of forage consumed by the livestock around the world which is important from the point of view of water , earth and plant coverage resources .if we don’t equalize livestock and pasture and use the pasture more than necessary from Iranian pastures , this will cause damage to the resources and there will destruction of  plant  and earth coverage.

In this research for finding canopy cover and other factors of soil surface were used from area method (quadrat 1×1m2) ,production double method , range condition four factors ,range trend leveler measuring. Results are as follow that the range is in a poor condition and trend is enhancing and percent of crown plant are in these type ,me.ar , st.ca , me.ar + Gu.to they are in line with 51/31,44/39,33/18 %and level of forage  production of rang in these type are  33/36,558/33 , 278/4 kg/ha. According to this levels of production, grazing capacity in this studied  Area 2059 animal unit measured. In this area maximum frequency and density was 87/33 and 24/75 %which related to st.ca case.

Key words: canopy cover, condition,trend, grazing capacity ,Alamdar  watershed management

 

   مقدمه :

با بررسی تاریخچه ای از مراتع ایران ملاحظه می شود که در گذشته به ویژه قبل از ملی کردن جنگل ها و مراتع ، سطح وسیعی از اراضی کشور را مراتع تشکیل داده بودند . از جهتی به علت کمی جمعیت و پایین بودن مصرف سرانه گوشت و از طرف دیگربه علت عدم تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی، مشکلی به نام مرتع و مرتعداری با ابعاد فاجعه آور کنونیش در ایران وجود نداشته و به موازات آن اطلاعاتی در باره ی ارزیابی و بررسی علوفه تولیدی مراتع کشور جمع آوری نشده است. بیش از نیمی از مساحت کشور ایران را مراتع تشکیل می دهند. شناخت این بخش از سرزمین ایران به طور قطع تأثیر تعیین کننده ای بر تنظیم و اجرای برنامه هایی می گذارد که نتیجه تداوم حیات جانداران وابسته به مراتع در ترازهای متفاوت و تنوع زیستی است. حفظ ، احیاء و توسعه ی مراتع در ایران نه تنها جانداران پر ارزش و تنوع زیستی را تضمین و تقویت می کنددر حفظ و استقلال کشور و بهروزی نوع انسان نیز اثر دارد.(2). طبق آماری که سال 1383 سازمان جنگل ها ، مراتع و آبخیز داری کشور بدست آورده است ، سطح کل مراتع ایران 86 میلیون هکتار می باشد . با توجه به وسعت زیاد مراتع و اهمیت آن ، مطالعات پوشش گیاهی در مراتع ا لزامی می باشد . میرزاوند و همکاران طی مطالعاتی در حوزه آبخیز خائیز بهبهان   به بررسی وضعیت پوشش گیاهی این مراتع پرداختند. یزدانی مقدم و همکاران نیز طی مطالعاتی به بررسی عوامل موثر بر تثبیت بیولوژیک حوزه آبخیز چمران پرداخته اند. لذا  در این تحقیق با بررسی و مطالعه بر روی پوشش گیاهی مراتع اطراف شهرستان بهبهان (مطالعه موردی حوضه  علمدار) اقدام به شناسایی مشکلات و ارائه راه حل های مناسب شده است.

 

مواد و روش ها:

 

حوزه ی آبخیز علمدار با مساحت 2740 هکتار واقع در استان خوزستان در طول جغرافیایی
 20ً  21َ  <?mso-application progid="Word.Document"?> 12آ°' type="#_x0000_t75">50  تا  43ً  29َ  <?mso-application progid="Word.Document"?> 12آ°' type="#_x0000_t75">50 و عرض جغرافیایی  51ً  35َ  <?mso-application progid="Word.Document"?> 12آ°' type="#_x0000_t75">30 تا  49ً  39َ  <?mso-application progid="Word.Document"?> 12آ°' type="#_x0000_t75">30 قرار گرفته است. این حوضه از توابع شهرستان بهبهان می باشد. یکی از روش های اندازه گیری وضعیت مرتع ، روش 4 فاکتوری می باشد که در مناطق نیمه خشک بیشتر از این   روش استفاده می شود. لذا از آنجایی که منطقه مورد مطالعه در تقسیمات اقلیمی جزء مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می شود برای تعیین وضعیت مرتع از این روش استفاده شده است. برای تعیین گرایش مرتع از روش امتیاز دهی به خصوصیات مرتع ( ترازوی سنجش ) استفاده گردید. برای تعیین تولید مرتع از روش دوبل یا مضاعف  استفاده شده است. که این روش جزء دقیق ترین روش های اندازه گیری تولید است.(1و2). این روش برای گونه های غیر درختی به کار گرفته می شود و با توجه به اینکه اکثر گیاهان منطقه مورد مطالعه ( مراتع اطراف شهرستان  بهبهان) گیاهان یکساله اند از این روش استفاده شده است. برای اندازه گیری تراکم ، ابتدا گونه های موجود در هر پلات را مشخص کرده و تعداد پایه هر گونه در واحد سطح شمارش و سپس متوسط تراکم در واحد سطح محاسبه گردید.(2).

 

 

 

 

 

1)       

                <?mso-application progid="Word.Document"?> 12طھط±ط§ع©ظ…=ظ¾ظ„ط§طھظ‡ط§ ع©ظ„ ط¯ط± ظ†ط¸ط± ظ…ظˆط±ط¯ ع¯ظˆظ†ظ‡ ظ¾ط§غŒظ‡ طھط¹ط¯ط§ط¯ظ¾ظ„ط§طھظ‡ط§ط¯ط± ظ…ظˆط¬ظˆط¯ ظ‡ط§غŒ ظ¾ط§غŒظ‡ ع©ظ„ طھط¹ط¯ط§ط¯ ' type="#_x0000_t75">

  فراوانی یا تکرار (frequency)  برای نشان دادن وفور گیاهان می باشد و فقط به حضور یا عدم حضور یک گونه در داخل پلات یا در امتداد ترانسکت مربوط می شود.(2).فراوانی گونه ها طبق فرمول زیر محاسبه گردیده است.

2)                                                                100× <?mso-application progid="Word.Document"?> 12=ظ†ط¸ط± ظ…ظˆط±ط¯ ع¯ظˆظ†ظ‡ ط¯ط§ط±ط§غŒ ظ¾ظ„ط§طھ طھط¹ط¯ط§ط¯ط´ط¯ظ‡ ط§ظ†ط¯ط§ط®طھظ‡ ظ¾ظ„ط§طھ ع©ظ„ طھط¹ط¯ط§ط¯ ' type="#_x0000_t75"> درصد فراوانی

پس از تعیین فاکتور های لازم(تولید، مساحت هر تیپ ، طول فصل چرا و نیاز روزانه دام)، ظرفیت چرایی مرتع از فرمول زیر محاسبه گردید.

3)                                                <?mso-application progid="Word.Document"?> 12kg/hacط¯ط§ظ… ط¯ط³طھط±ط³ ظ‚ط§ط¨ظ„ ط¹ظ„ظˆظپظ‡أ—hacظ…ط±طھط¹ ظ…ط³ط§ط­طھkgط¯ط§ظ… ط±ظˆط²ط§ظ†ظ‡ ظ†غŒط§ط²أ—dayع†ط±ط§ ظپطµظ„ ط·ظˆظ„' type="#_x0000_t75">  = ظرفیت چرایی

برای تعیین درصد فاکتورهای سطح خاک یعنی درصد تاج پوشش گیاهی، درصد سنگ و سنگریزه ، خاک لخت و لاشبرگ با مستقر کردن پلات در واحد های کاری ،درصد هر یک از عوامل فوق تخمین زده شد . سپس با
میانگین گیری از اعداد حاصله درصد هر عامل در واحد کاری مشخص گردید.( نتایج در جدول شماره 1). تاریخ ورود دام یکی از مواردی است که باید توجه مخصوص به آن قائل شد. به طور کلی دام موقعی می تواند در مرتع وارد شود که گیاهان مرتعی و خاک مرتع آمادگی چرا داشته باشند. در مورد گیاهان اگر دام قبل از آمادگی آنها را مورد چرا قرار دهد به علت به هم خوردن فعالیت های فیزیولوژیکی و کاهش قسمت های هوایی گیاه و مواد غذایی باعث ضعیف شدن گیاه و کم شدن مقدار تولید محصول خواهد بود. در مورد خاک مرتع به علت مرطوب بودن آن در صورتی که قبل از موعد آمادگی دام در مرتع وارد شود، باعث سفت شدن خاک شده و قدرت نفوذ و قابلیت حفظ و نگهداری آن  نسبت به آب کمتر شده و برعکس میزان تبخیر آب از خاک شدید تر خواهد بود. همچنین باید توجه داشت که بر اثر چرای زودرس، نهالهای جوان  که هنوز در مرتع مستقر نشده اند و ریشه آنها سطحی است در اثر مرطوب بودن خاک ریشه کن خواهد شد (1و2). در این تحقیق با انجام مطالعات لازم و با در نظر گرفتن وضعیت فنولوژیکی گونه های کلیدی ، شرایط بارندگی، خاک منطقه و حد بهره برداری مجاز در منطقه مورد مطالعه بهترین زمان ورود و خروج دام تعیین گردید (جدول شماره 2).برای تعیین گرایش مرتع از روش ترازوی سنجش استفاده گردید. ( جدول شماره 2 ).

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه و بحث:

نتایح بدست آمده از داده های جمع آوری شده از سطح حوزه آبخیز مورد مطالعه در جدول زیر آمده است.

جدول شماره 1

 

منطقه مورد مطالعه

 

تیپ های گیاهی

 

مساحت هر تیپ( هکتار)

درصد کل از منطقه 

درصد خاک لخت

درصد لاشبرگ

درصد سنگ و سنگریزه

درصد تاج پوشش

علوفه خشک قابل دسترس( کیلوگرم در هکتار)

ظرفیت چرایی( واحد دامی)

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

علمدار

Me.ar

1126.7

41.12

14.56

7.5

46.4

31.54

367

1103

St.ca

611.6

22.32

20.29

6.29

33.98

39.44

558.33

911

Me.ar + Gu.to

60

2.19

3.67

9.67

68.33

18.33

278.4

45

 

 

 

جدول شماره 2

منطقه مورد مطالعه

زمان ورود و خروج دام از مرتع

گرایش مرتع

وضعیت مرتع

بیشترین درصد تراکم

کمترین درصد تراکم

بیشترین درصد فراوانی

کمترین درصد فراوانی

حوزه آبخیز علمدار

اوایل دی ماه تا اواسط فروردین ماه

پیش رونده

فقیر

St.ca

75.24

Alhaji,biseutella,thymus

1

St.ca

33.87

Alhaji,biseutella,thymus

1

 

با توجه به اینکه بهبهان جزء مناطق نیمه خشک است، کمبود بارندگی  در چند سال اخیر تأ ثیر بسیار مهمی بر مراتع این شهرستان گذاشته است. آنچه در این شرایط می تواند تأثیر منفی خشکسالی را کنترل کند مدیریت مناسب و به موقع و مشارکت مردم در طرح ها می باشد. از آنجایی که گونه St.ca  یکی از فراوان ترین گونه در منطقه می باشد و به این دلیل که گونه مذکور هنگامب که به بذر دهی می رسد بذرش به بدن دام چسبیده  و در مواقعی باعث کور شدن دام می شود. بنابراین نیاز است برنامه ریزی چرایی به گونه ای باشد تا زمانی که این گونه به مرحلة بذردهی می رسد دام ها از مرتع خارج شوند. همچنین نتایج نشان می دهند که  مرتع منطقه مورد مطالعه دارای مشکل چرای زودرس می باشد. دلیل چرای زودرس در این مناطق را می توان کمبود علوفه ذخیره شده برای دام در فصل زمستان دانست. به گونه ای که فشار مالی باعث شده است دامداران زمانیکه گیاهان در مرحله جوانه زنی هستند و ذخیره کربوهیدرات کمی دارند ، دام را روانه مرتع کرده و باعث فشار مضاعف بر مرتع شوند بنابراین باعت تخریب مرتع شده ا ند. با توجه به اینکه حوزه آبخیز علمدار دارای وضعیت فقیر می باشد ولی با انجام طرح های مرتعداری و مشارکت مردم در این طرح ها و همچنین انجام طرح های آبخیزداری، مسئولین اداره منابع طبیعی بهبهان توانسته اند مراتع این منطقه را بهبود ببخشند. به گونه ای که  طبق نتایج بدست آمده در جدول شماره 2 گرایش این مرتع پیش رونده  می باشد . از مهمترین دلایلی که باعث تخریب مراتع مورد نظر شده اند به موارد ذیل می توان اشاره کرد.

1-     کاهش بارندگی در چند ساله اخیر و عدم پراکنش مناسب بارندگی

2-     چرای بیش از حد مرتع

3-     عدم تعادل بین تعداد دام و ظرفیت تولید علوفه مرتع

4-      چرای زودرس

5-     پراکنش نامناسب دام

6-     عدم همکاری مناسب بین اداره منابع طبیعی و دامداران منطقه درچند سال گذشته

7-     عدم حمایت های مالی لازم از دامداران به هنگام وقوع خشکسالی و کمبود علوفه

8-     نامناسب بودن مدیریت گذشته بر مراتع شهرستان بهبهان

 

 

 

 

منابع مورد استفاده:

1-   مقدم، محمد رضا، 1386، مرتع و مرتعداری، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم

2-  مصداقی، منصور،1382، مرتعداری در ایران ،انتشارات آستان قدس دانشگاه امام رضا(ع)، چاپ چهارم

3- اسکندری، علیرضا، 1387،  سیاست های مرتع داری در ایران

4- انتشارات نشر پونه ، 1383، سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

/ 1 نظر / 287 بازدید
رضا

سلام . دمت گرم استفاده کردیم